Koncepcja rozwoju kreatywności dziecka 2A i 2K


Podejścia opisane powyżej odnoszą się do twórczości dzieci. Słusznie jednak można odnieść wrażenie, iż kwestia kreatywności dzieci w tych poglądach została pominięta. Maria Kielar-Turska opracowała koncepcję rozwoju dziecka jako jednostki autonomicznej, aktywnej, kreatywnej i kompetentnej. Koncepcja ta nazywana jest 2A i 2K. Teza w tym podejściu zakłada, że dziecko buduje swoją kreatywność w różnych sferach życia w toku przejścia przez wcześniejsze stadia – autonomii, aktywności i kompetencji. Każdy z tych etapów jest powiązany ze sobą komplementarnie, jednakże rozwój w poszczególnych obszarach umiejętności może być nieharmonijny. Maria Kielar-Turska okres dzieciństwa ujmuje jako pierwszych 11 lat życia człowieka i prezentuje podział tego czasu na trzy podokresy:

  1. od narodzin do 3. roku życia – wczesne dzieciństwo, inaczej nazywane okresem małego dziecka;
  2. od 3. do 7. roku życia – okres średniego dzieciństwa, zwany wiekiem przedszkolnym;
  3. od 7. do 11. roku życia – późne dzieciństwo, czyli młodszy wiek szkolny.

Na wszystkich w.w. etapach dzieciństwa dziecko rozwija się przy udziale cech autonomii, aktywności, kreatywności i kompetencji. „Z punktu widzenia psychopedagogiki kreatywności ważne jest odniesienie 3 pierwszych elementów, zaznaczonych w koncepcji M. Kielar-Turskiej tj. autonomii, aktywności i kompetencji do kluczowego elementu, jakim jest kreatywność dziecka” (D. Dziedziewicz, 2009). Rozważania na temat tych trzech komponentów zostaną rozpatrzone jedynie pod kątem omawianego przez Kielar-Turską pierwszego podokresu, tj. wczesnego dzieciństwa, obejmującego pierwsze 3 lata życia dziecka, a będącego odpowiednikiem dwóch etapów – co nie oznacza, że w późniejszych etapach te komponenty nie odznaczają się. Odznaczają, jednakże w tym tekście skupimy naszą uwagę na korzeniach naszego rozwoju.

Autonomia zaznacza się już w życiu prenatalnym człowieka. Dziecko, wybierając sobie pozycje zagnieżdżenia w łonie matki, a po przyjściu na świat zgłaszając swoje stanowisko przeciwstawne wobec naciskom innych (w tym także matki), daje wyraźny wydźwięk posiadania cechy autonomii. Jednak okresem życia, w którym zachowania wskazujące na poczucie autonomii dziecka się wyraźnie nasilają, następuje około drugiego roku życia. Rozwojowi autonomii sprzyjają nabywane nowe umiejętności z obszarów motoryki małej i dużej, koordynacji ruchowej oraz komunikacji i mowy. Dziecięca bezgraniczna ciekawość i chęć eksploracji są przyczynami postępu w poznawaniu i uczeniu się świata, a także kreowaniu struktury „ja” u dziecka, co prowadzi do nabycia przez nie poczucia odrębności psychicznej. Świadomość własnego „ja” można zaobserwować u dziecka w używanym przez nie zaimku osobowym „ja” oraz w rozpoznawanym przez dziecko jego lustrzanym odbiciu, ale także poprzez zachowania świadczące o poczuciu własności i posiadania mienia, czy też w potrzebie dokonywania wyczynu, podejmowania decyzji i w podporządkowywaniu sobie innych. „Można zatem powiedzieć, iż podstawowym aspektem rozwoju we wczesnym dzieciństwie jest proces budowania dziecięcej autonomii, indywidualizacji, na który składa się rozwój samodzielności, samokontroli, poczucia sprawstwa, pewności siebie, poczucia własnej odrębności i poczucia wolnej woli” (D. Dziedziewicz, 2009).

Aktywność  jest domeną człowieka od jego początku istnienia. W życiu płodowym dziecko nie byłoby w stanie odznaczyć się autonomicznie, np. obierając pozycję, bez wykazania się aktywnością. Aktywność nie jest tutaj rozumiana wyłącznie jako rozwój poprzez ruch. Aktywność jako forma ruchowa może przejawiać się np. jako zabawy ruchowe i konstrukcyjne, jednak aktywność dziecka może przyjąć także postać, opartą na wyobrażeniach. Dziecięcy rozwój zdeterminowany jest przez czynniki zewnętrzne oraz wewnętrzne. Te pierwsze rozumiane są jako warunki środowiskowe, wymagania wobec dzieci oraz wzorce im prezentowane, a do drugiej grupy czynników należą podmiotowe możliwości dziecka, które warunkują jego preferencje. W literaturze przedmiotu często pojawiają się różne podejścia teoretyczne dzielące aktywności dziecka, część z nich prezentowana była już w tej pracy. Jednakże niezależnie od rodzaju, genezy, określonego celu, wymaganej liczby uczestników, a także cech wartości wytworów każda aktywność dziecka ma szansę być twórczą. Twórcze aktywności budzą spore zainteresowanie nowoczesnych teorii psychologicznych, gdyż w twórczych aktywnościach pokładane są duże nadzieje na stymulowanie oraz przejawianie się rozwoju dziecka. „Aktywność dziecka jest nie tylko jednym z czynników i wewnętrznych warunków rozwoju psychicznego, lecz można ją uważać za niezbędny wyznacznik procesów rozwojowych, za determinant, bez którego ów rozwój nie mógłby w ogóle się dokonywać i przebiegać” (M. Przetacznikowa, 1973).

Kompetencje zmieniają się na każdym etapie rozwojowym człowieka. Jednak dużo ważniejsze i ogromnie istotne jest to, że na każdym z tych etapów kompetencje istnieją. W przypadku najmłodszych dzieci najbardziej fenomenalne są kompetencje poznawcze, odpowiedzialne za zdobywanie informacji oraz ich przetwarzanie. U ich podstaw leżą mechanizmy uczenia się: obserwacja i naśladownictwo, technika prób i błędów oraz metoda małych kroków. „Piaget uważał również, że uczenie się jest tak samo uwarunkowane przez biologię, jak dowolna inna wrodzona cecha przez kod genetyczny” (pod. za: A. Gopnik, A. N. Meltzoff, P. K. Kuhl, 2004 Procesy poznawcze u małych dzieci, do 3 roku życia, oparte są na dziecięcych spostrzeżeniach zmysłowych. Jak zauważał Wygostki „cała świadomość dziecka w tym wieku istnieje tylko w takiej mierze, w jakiej determinuje ją czynność spostrzegania (…) wszystkie jego funkcje działają wokół spostrzeżenia, poprzez spostrzeżenie i z pomocą spostrzeżenia” (pod. za: M. Kielar-Turska, 2003). Spostrzeżenia dziecka uwarunkowane są przez zmysły, które im młodsze dziecko, tym są wrażliwsze na bodźce, dlatego stymulacja, która zdawać by się mogła znikomą, może wywołać reakcje dziecka na tyle silną, że zadziwia. „Wszystkie reakcje noworodka (…) kontrolowane są tylko przez ośrodki odruchów bezwarunkowych, znajdujące się w pniu mózgu” (L. Eliot, 2003). Część odruchów wrodzonych dziecka zanika, ale w toku procesów rozwojowych człowiek nabywa nowe – odruchy warunkowe, które także determinują kompetencje.

Kreatywność stoi na szczycie rusztowania, złożonego z trzech wymienionych elementów: autonomii, aktywności i kompetencji. Nie zmienia to faktu, że niektórzy badacze uważają zgodnie z Marią Kielar-Turską – autorką koncepcji 2A i 2K, że „dziecko od początku jest kreatywne” (M. Kielar-Turska, 2003) i ściśle taki pogląd nawiązuje do podejścia podmiotowo-humanistycznym w odniesieniu do twórczości dzieci.