Twórczość czy kreatywność?


Wielu uczonych i badaczy podjęło pracę nad ujęciem teoretycznym pojęć twórczość i kreatywność. Popularne jest stosowanie obu terminów jako synonimów, stąd też nurtujące pytanie o odkrycie ewentualnych różnic oraz pokrewieństw jest punktem wyjścia dla tej pracy. Według najwybitniejszego polskiego psychologa twórczości – Edwarda Nęcki rozróżnianie pojęć twórczość i kreatywność należy rozpatrywać na wytyczonym wspólnym gruncie, tj. relacji wytwórca – wytwór. Terminem kreatywność należy określać twórczość jako cechy osoby (wytwórcy), natomiast na drugim biegunie leży pojęcie twórczość jako cecha wytworu. „Kreatywność przejawia się zwykle w jakiejś formie obserwowalnego zachowania, polegającego na produkcji nowych i wartościowych wytworów (np. wierszy, utworów literackich, dowcipów kabaretowych). przy czym niekiedy wytworem może być samo zachowanie (np. w wypadku twórczości choreograficznej)” (E. Nęcka, 2005). Ważną poruszoną kwestią przez Nęckę jest determinujący aspekt nowości i wartości wytworu. Idąc tym tokiem myślenia, a zarazem konfrontując coraz to liczniejsze kreatywne zjawiska, zachowania, przedsięwzięcia czy postacie, którymi karmią nas na co dzień mass media, musimy postawić jasną granicę między tym, co wymyślne, a tym co wymyślnie nowe i cenne dla jednostki czy też społeczności. Tę granicę jasno wyklarował Krzysztof Szmidt przy okazji listu protestacyjnego wobec bezsensownego użycia pojęcia ‘kreatywna księgowość’ do mass mediów, w którym pisze, iż „(…) kreatywność jest zdolnością człowieka do tworzenia wytworów nowych i wartościowych; wartościowych to znaczy cenniejszych pod jakimś względem (estetycznym, praktycznym, naukowym) od tego, co było do tej pory (…) człowiek kreatywny wobec tego to ktoś, kto jest zdolny generować pomysły, które czynią nasz świat lepszym, bardziej prawdziwym lub piękniejszym” (K. J. Szmidt, 2013). Nie jest zatem poprawne, a wręcz jest uwłaczające dla znaczenia terminu kreatywność, używanie go w odniesieniu do opisu działań, których domeną jest nieuczciwość lub innego rodzaju zło. Nierefleksyjność i niefrasobliwość w stosowaniu terminu kreatywność skonstatowała w ironicznym tonie Wiesława Limont, zwracając uwagę na to, że w takim rozumieniu pojęcia mianem kreatywności można obdarzyć dosłownie wszystko, nawet rozmawianie, siedzenie lub milczenie. Limont zaznacza wyraźnie, że to, co odróżnia kreatywność od twórczości, to samoświadomość jednostki, dla której prawdziwa wartość zawarta jest nie w samym wytworze, a w traktowaniu twórczości jako działań sprawczych podmiotowo. Innym spojrzeniem kieruje się Richard Luecke, w rozumieniu którego kreatywność jest „procesem rozwijania i wyrażania nowatorskich pomysłów w celu rozwiązania problemów lub zaspokojenia potrzeb” (R. Luecke, 2005) – zatem według Luecke’a kluczowe znaczenie ma celowość procesu w wytwarzaniu innowacji, czyli innymi słowy pomysłowość.

Wśród definicji pojęcia twórczość możemy odnaleźć wiele spójności z ujęciami terminu kreatywność, a chyba najprostszą i najkrótszą, a zarazem słuszną definicję ujmującą walory wspomniane już wcześniej zaproponował Andrzej Góralski, zaznaczając, iż „twórcze to nowe i cenne” (A. Góralski, 1990). Zagraniczni badacze w podobny sposób odbierają twórczość i tak Dean K. Simonton określa, iż „twórcze jest to, co oryginalne i pożyteczne” (D. K. Simonton, 2010). W obu przytoczonych przypadkach warto zauważyć, iż w porównaniu do wcześniej wspomnianych definicji kreatywności brakuje tutaj odniesień do obszaru wyjaśniającego pojęcia twórczość. Poszukując pogłębionych objaśnień, można wspomnieć o takich, w których podawane są dodatkowe czynniki poza nowością i wartościowością, jak uznanie specjalistów. Teresa M. Amabile, wyjaśniając znaczenie twórczości, zakłada, że mianem takim można nazwać to, czego wartość doceniły kompetentne osoby z konkretnej dziedziny. Jednak, jeśli mówimy o cechach umysłu człowieka, które nazwać można by twórczymi, należy odnieść się do myślenia człowieka. Robert W. Weisberg zakłada, że w chwili, gdy osoba pracująca nad nowym zadaniem celowo wytwarza nowy produkt, to kieruje się ona twórczym myśleniem. Do podobnych wniosków doszli Zimbardo, Johnson i McCann, opisując, że twórczością jest „proces umysłowy, który produkuje nowe reakcje przyczyniające się do rozwiązywania problemów” (P. G. Zimbardo, R. L. Johnson, V. McCann, 2010). Tak rozumiana twórczość staje się podstawą dla tworzenia się poznawczych teorii twórczości.