Determinanty kreatywności i twórczości


Rozpatrując czynniki determinujące kreatywność oraz twórczość nie można pominąć środowiska rodzinnego. Odpowiedzi badaczy na pytania odnoszące się do wartości konkretnych czynników życia rodzinnego nierzadko są względem siebie skrajnie różne. Być może wynika to z doboru niejednorodnych rodzin do badań, choć może to być także efekt stawiania innych wymagań i posiadania odmiennych możliwości badawczych. Jednym z podstawowych problemów badawczych podnoszonych w badaniach nad wpływem rodziny na twórczość, jest pytanie o rolę, jaką pełni w twórczym rozwoju matka, a jaką w tym procesie pełni ojciec. Ze względu na przyjęte za normę i – pomimo wielu przemian kulturowych – w dalszym ciągu najbardziej popularne to, że matki sprawują opiekę nad dziećmi w pierwszych miesiącach i latach życia, szczególną uwagę należy zwrócić na charakterystykę matek dzieci o wybitnej twórczości. Badania wielu polskich i zagranicznych naukowców wskazują następujące cechy tych matek:

  • matki, które stosunkowo niewiele okazują ciepła swoim dzieciom;
  • matki, które nie reprezentują postaw nadopiekuńczych wobec dzieci;
  • matki, które potrafią dać wyraz swojej wrogości, odczuwanej niekiedy w stosunku do dzieci;
  • matki będące często stroną dominującą w rodzinie;
  • matki, które są aktywne poznawczo w różnych dziedzinach oraz które wykazują się samodzielnością w działaniu;
  • matki potrafiące poradzić sobie nawet w trudnych chwilach oraz przejmujące rolę głowy rodziny;
  • matki ceniące swoją autonomię i bycie niezależną, które są w mniejszym stopniu towarzyskie oraz cechują się zmniejszonym stopniem społecznych zahamowań;
  • matki lubiące zmiany, wykazujące się inicjatywą oraz skłonnością do ryzyka i współzawodnictwa;
  • matki, które wnikliwszej ocenie poddają inne osoby, ale są tolerancyjne wobec odmiennych poglądów.

Inną determinantą budzącą duże zainteresowanie badaczy twórczości jest kolejność narodzin w rodzinie, jako czynnik wpływający na osiągnięcia twórcze. W badaniach nad wybitnymi matematykami stwierdzono, że większość z nich jest jedynakami lub pierwszym dzieckiem w rodzinie, natomiast w innych dziedzinach twórczości, a przede wszystkim w ujęciu twórczości jako cechy osoby, okazało się, że kolejność narodzin nie ma takiego dużego znaczenia. Próbę wyjaśnienia tego zjawiska podjęła się Teresa Amabile, która zakłada, że są dwa podejścia wyjaśniające te rozbieżności w badaniach. Po pierwsze, na wybór dziedziny twórczości może mieć wpływ kolejność urodzin. Wraz z kolejnością urodzin zmienia się główny motywatory i dlatego jedynacy i osoby urodzone jako pierwsze kierowane są motywacją skupioną na osiągnięciach i wysokich notach. Natomiast osoby urodzone jako drugie i kolejne możliwie rzadko zorientowane są przede wszystkim na sukcesie, toteż dziedzinami twórczości, które sobie obierają, na ogół mieszczą się w bliskiej styczności lub bezpośrednio ze sztukami pięknymi. Po drugie, determinantą twórczości możliwe że jest nie sama w sobie kolejność urodzenia, a specyficzna pozycja dziecka w rodzinie. Z tego powodu jedynacy oraz osoby urodzone w pierwszej kolejności w rodzinie cieszą się szczególnym statusem, jednakże nierzadko bywa, że to właśnie dzieci najmłodsze, albo urodzone po dużej przerwie lub w inny sposób wyróżniające się wśród rodzeństwa mają zapewnioną prestiżową pozycję w rodzinie. Wysnuć zatem można wniosek, że twórczość może być efektem szczególnego podejścia i traktowania osoby charakteryzującej się wyjątkową cechą i nie zawsze jest ona związana z kolejnością urodzenia w rodzinie. Uznany badacz – Dean K. Simonton uważa, że różnice między rodzeństwem związane z kolejnością przyjścia dzieci na świat odpowiadają zjawisku, uznanemu za fakt, że osoby, urodzone jako pierworodne na ogół są wychowywane z dużą tendencją do konwencjonalnych sposobów. Inaczej dzieje się z wychowaniem osób urodzonych jako młodsze rodzeństwo. Tak różne podejście w wychowaniu może zaowocować także odległymi, a wręcz skrajnymi skłonnościami do decyzji w dorosłym życiu – gdzie starsze rodzeństwo będzie okupować prestiżowe zawody i stanowiska pracy, a młodsze rodzeństwo zwracać się będzie ku dziedzinom o dużym ryzyku i niekiedy niższym statusie. „Tę inność potwierdza także fakt, że choć przeciętni naukowcy i zachowawczy politycy są zwykle osobami pierworodnymi, to naukowcy rewolucyjni, a także rewolucyjni politycy wywodzą się spośród dzieci później urodzonych. Mówiąc po prostu, najmłodsi członkowie rodzeństwa są urodzonymi buntownikami” (D. K. Simonton, 2010). Ciekawostką mieszczącą się w ramach problematyki tej determinanty twórczości jest empirycznie przyjęte założenie, że wielkimi kompozytorami na ogół są starsze dzieci w rodzinie, gdy tymczasem jeden z najwybitniejszych kompozytorów wszechczasów – Mozart – był dzieckiem młodszym w rodzinie. „Badania jednak przynoszą tu niejednoznaczną odpowiedź i nie wiadomo, czy o twórczości dziecka decyduje kolejność jego narodzin” (K. J. Szmidt, 2013).