Koncepcja interakcji twórczej


Popularną teorię, która odnosi się przede wszystkim do poznawczych procesów, skupiającą się na procesie związanym z twórczością, zaproponował wybitny polski psycholog Edward Nęcka.  Koncepcja stworzona została w „polemice z fazowymi teoriami procesu twórczego, zakładającymi sztywną sekwencję etapów myślenia nad problemem” (E. Nęcka, 2005). Nęcka uważa, że proces twórczy ulega samoregulacji. Zjawisko samoregulacji obejmuje poziomy strategii heurystycznych (sterowanie wyboru i kontroli przebiegu) oraz poziom wykonania, czyli operacji intelektualnych. Interakcja twórcza jest procesem ciągłego oddziaływania wzajemnego dwóch elementów: (1) celu aktywności twórczej, czyli np. koncept, myśl, wyobrażenie – rozumianego jako coś, co osoba chce osiągnąć, jako twórcze, czyli spełniające kryteria bycia nowym i wartościowym; (2) struktur próbnych, pojawiających się bez końca i będących dla procesu próbą przy osiąganiu celu, a zarazem podkreślające wpływy faz przejściowych procesu twórczego oraz produktów tych faz na założenia celowe aktywności twórczej. Struktury próbne, rozumiane są jako np. różnego rodzaju szkice, improwizacje, pomysły rozwiązania.

Nęcka w swojej koncepcji wymienia strategie heurystyczne, wśród których wiele można przeformować na techniki twórczego myślenia, co jest nie bez znaczenia z praktycznego punktu widzenia dydaktyki i wychowania ku twórczości. Do heurystycznych strategii należą:

  • strategia czujności;
  • strategia percepcji postaci;
  • strategia ukierunkowującej emocji;
  • strategia „zamykania”;
  • strategia jasno określonego celu;
  • strategia wyniku idealnego;
  • strategia zarodka;
  • strategia nadmiaru;
  • strategia twórczego oddalenia.

Drugim kluczowym elementem koncepcji interakcji twórczej Nęcki są operacje umysłowe, określane jako „składniki wykonawcze procesu twórczego” (E. Nęcka, 1995). Z punktu widzenia praktyki pedagogicznej ważną cechą operacji jest ich uniwersalny charakter, gdyż myślenie twórcze nie wymaga stosowania odmiennych form poznania od innych aktywności. „Różnica zachodzi tylko w zakresie materiału, który podlega przetwarzaniu. Materiał nietypowy spostrzeżeniowy lub przywołany z pamięci długotrwałej, zostaje przerobiony na nietypowy wynik, mimo że „proces technologiczny” jest całkowicie taki sam jak zwykle” (E. Nęcka, 1995). Nęcka zakłada, że istniejące sześć grup operacji umysłowych twórczego myślenia działa nie tylko w procesach twórczych, ale także w formach poznawczej aktywności, jednakże według Nęcki, w twórczości operacje umysłowe działają w sposób specyficzny, dzięki czemu ich efekty mogą być bardziej nietypowe, nowe i wartościowe. Nęcka wymienia następujące operacje: rozumowanie dedukcyjne, rozumowanie indukcyjne, metaforyzowanie, dokonywanie skojarzeń, abstrahowanie, dokonywanie transformacji.

Rozumowanie dedukcyjne, a precyzyjniej określając rozumowanie sylogistyczne, wymagane jest w założeniach wielu standardowych zadań dydaktycznych lub diagnozujących twórczość, między innymi w zadaniach przewidywania konsekwencji wg Guilforda. Natomiast rozumowanie indukcyjne obejmuje trzy rodzaje zadań: uzupełnianie serii, klasyfikowanie oraz wnioskowanie z analogii. Właśnie to ostatnie – wykorzystanie analogii – uznane jest za najbardziej wpływowe dla twórczości. Kolejną operacją jest metaforyzowanie, które ma dualne znaczenie dla twórczości, gdyż może być środkiem, podobnie jak i celem procesu twórczego. „Z metaforą mamy do czynienia wtedy, gdy odnosimy się do jednej rzeczy (obiektu) w terminach właściwych zupełnie innych rzeczy (zwanych wehikułem lub nośnikiem)” (E. Nęcka, 1995). Metaforyzowanie bierze udział w twórczej interakcji, jeżeli przynosi metafory trafne i odległe. Do poznawczych funkcji metafory należą:

  • przynoszenie nowych informacji, istotnych dla zrozumienia całości obiektu;
  • opisywanie złożonego obiektu w formie bardziej przystępnej i prostszej w odbiorze;
  • przeniesienie nowych elementów znaczenia obiektu z nośnika, wciąż istotnych dla zrozumienia obiektu.

Natomiast do funkcji wykonawczych metaforyzowania w twórczości artystycznej Nęcka zalicza:

  • wyrażenie czegoś, co jest trudne do ujęcia, w inny sposób;
  • zawieranie złożonych, trudnych pojęć przy użyciu zwięzłych i łatwych wyrażeń.

Dokonywanie skojarzeń pomiędzy poszczególnymi elementami – kolejna operacja umysłowa – jest najczęściej krytykowanym, a zarazem bardzo popularnym zabiegiem w twórczości, gdyż źródłem konfliktu jest sam mechanizm powstawania odległych i oryginalnych skojarzeń. Operacja abstrahowania pozwala uczyć się pojęć, ignorując niektóre elementy, a zwracając uwagę jedynie na interesujące cechy. Twórcze interakcje zachodzą, gdy abstrahowanie jest wielokrotne i umożliwia przetwarzanie informacji abstrakcyjno-konkretnych. Ostatnią grupą operacji jest dokonywanie transformacji, polegające na zmienianiu części, a nawet całości kompletu cech obiektu po to, by jego finalny kształt istotnie różnił się od wyjściowej postaci.

            Ostatnim elementem koncepcji Nęcki jest zasilanie procesów twórczych, co określa ogólnie czynniki emocjonalne i motywacyjne. Proces twórczy składa się z dwóch komplementarnych wektorów: wektor informacji i wektor energii. Ten drugi „najpierw inicjuje interakcję, a potem podtrzymuje przez cały czas potrzebny do wyczerpania możliwości dalszego wzajemnego oddziaływania celu i struktur próbnych” (E. Nęcka, 1995). Zasilanie procesów twórczych opisane jako związek dwóch wektorów, określić można także mianem układu dwóch zagadnień: (1) zasilanie informacyjne – skierowane w stronę problemu uwagi i świadomości – oraz (2) zasilanie energetyczne – skierowane na problem motywacji.

            Nie sposób jest mówić o modelu twórczej interakcji Nęcki bez poruszenia sprawy, myślenia krytycznego oraz przeszkód w procesie twórczym. Na myślenie krytyczne składa się, oprócz ewaluacji, także waluacja. Waluacja jest działaniem mającym na celu nadanie większej wartości, uszlachetnienie końcowych efektów. Za sprawą oceny myślenia krytycznego podjęta zostanie decyzja względem wygenerowanej struktury próbnej między osiągnięciem celu, a kontynuowaniem interakcji twórczych.

Przeszkody dzieli Nęcka na cztery rodzaje, zgodnie z interakcyjnym charakterem postrzegania twórczego procesu: mechanizmy i procesy niedopuszczające do zapoczątkowania twórczości; mechanizmy przedwcześnie kończące interakcje twórcze; mechanizmy zaburzające swobodne interakcje; mechanizmy pozbawiające twórcze interakcje możliwych pożytecznych kierunków rozwoju.

            Koncepcja interakcji twórczej autorstwa Nęcki, zaraz obok teorii myślenia dywergencyjnego wg Guilforda, ma ogromne znaczenie dla psychodydaktyki twórczości. Zakłada ona możliwość stymulowania i usprawniania umiejętności twórczych poprzez zaprojektowaną przez autora formę treningów twórczości. Dlatego też model Nęcki doceniany jest za walory użytkowe, gdyż jest jednym z nielicznych teoretycznych podejść do twórczości, będącym tak blisko praktyki pedagogiki twórczości. Istotną wadą tej koncepcji jest to, że brak jej empirycznych weryfikacji, jednak daje to duże możliwości badaczom do dalszej pracy nad teorią interakcji twórczej, gdyż rodzi ona nadzieje na dalszy rozwój nauki.