Teoria myślenia dywergencyjnego


Jedną z pierwszych koncepcji nieklasycznych, a zarazem będących w dalszym ciągu wpływowych dla nowoczesnych podejść teoretycznych, jest teoria twórczości zapoczątkowana przez Joy Paul Guilforda – koncepcja twórczości jako myślenia dywergencyjnego. Guilford podzielił myślenie na wytwarzanie zbieżne, czyli myślenie konwergencyjne oraz wytwarzane rozbieżne, czyli myślenie dywergencyjne, gdzie – zgodnie z główna tezą autora – dywergencje są odpowiednikiem twórczego myślenia, zaś konwergencje związane są z charakterem myślenia odtwórczym, konwencjonalnym. Najprostszą definicją ujmującą sens myślenia dywergencyjnego jest wyjaśnienie, iż myślenie to „sprowadza się do licznych pomysłów w odpowiedzi na problem natury otwartej” (E. Nęcka, 2005). Guilford zaznacza, iż zarówno dywergencyjne jak i konwergencyjne myślenie mają wspólne cechy, jednak o wiele więcej jest między nimi różnic. Wśród podobieństw obu operacji myślenia można wyróżnić kwestie dotyczącą generowania przez osobę nowych informacji z podanych danych – utworzone przez osobę informacje są w ogromnej mierze zależne od zasobów pamięciowych tej osoby. Natomiast różni te dwie operacje rozwiązywania sytuacji problemowych to, iż w wytwarzaniu dywergencyjnym kwestie wymogów względem rozwiązania problemu mogą byś niedookreślone, a jeśli problem jest dostatecznie ustrukturalizowany i wymaga specyficznego rozwiązania, to możliwe jest, że osoba nie rozumie tego problemu. Jeżeli jednak jednostka rozumie problem i nie potrafi podać tej specyficznej odpowiedzi, to dokonuje rozwiązania metodą prób i błędów – czyli stosuje naprzemiennie operacje dywergencyjnego wytwarzania i oceniania wytworów. Natomiast w wytwarzaniu konwergencyjnym problem na ogół jest ustrukturalizowany, a jednostka odpowiedzi osiąga bez większych trudności i wątpliwości. W myśleniu dywergencyjnym ograniczeń jest niewiele, w myśleniu konwergencyjnym – jest ich wiele. Zakres poszukiwań w obu przypadkach się różni – w pierwszym jest szeroki, zaś w drugim – zdecydowanie wąski, co prowadzi do analogicznej liczby odpowiedzi, gdyż wytworów z dywergencji będzie dużo, a w konwergencji ich liczba będzie ograniczona. Kryteria powodzenia rozwiązania problemu w przypadku myślenia dywergencyjnego są niewyraźne i w dużej mierze swobodne, gdyż ewidentnie istotą jest różnorodność i ilość odpowiedzi. Natomiast konwergencje opierają się na kryteriach dużo ostrzejszych, mocno uściślonych i rygorystycznych.

Do pomiaru u jednostki poziomu uzdolnień twórczych w zgodzie z koncepcją Guilford’a stosowane są miary płynności, giętkości i oryginalności myślenia oraz wrażliwości na problemy. Płynność myślenia to swoista łatwość w wytwarzaniu odpowiedzi lub pomysłów rozwiązania problemu, a operacjonalizuje się ją poprzez ilość wytworzonych odpowiedzi w określonym czasie. Dla procesu twórczego płynność ma istotne znaczenie, gdyż prawdopodobieństwo podania twórczego rozwiązania znacznie wzrasta w sytuacji podania wielu z możliwych. Guilford wyróżnia kilka rodzaje płynności:

  1. płynność słowna – ujawniana poprzez podawanie dużej liczby słów o określonych warunkach formalnych (np. rozpoczynających się tą sama literą);
  2. płynność ideakcyjna – zdolność do wytwarzania wielu pomysłów, rozwiązań, idei w sytuacji problemowej, która daje możliwość wielu kierunków poszukiwań i licznych odpowiedzi;
  3. płynność skojarzeniowa – umożliwia dobranie z pamięci takich słów, które spełniają wymagania treściowe (np. kojarzą się z danym słowem-kluczem).

Giętkość myślenia, jako przeciwieństwo sztywności myślenia, odpowiada zdolnościom wytwarzania różnorodnych jakościowo wytworów z jednoczesną zmianą kierunku poszukiwań, zatem operacyjnym wskaźnikiem dla giętkości będzie ilość kategorii, do których można zaliczyć wszystkie odpowiedzi lub też różnorodność podanych rozwiązań. Guilford podaje następujące rodzaje giętkości:

  1. giętkość spontaniczna – podawanie różnorodnych jakościowo rozwiązań przy niewymuszonych zmianach kierunku myślenia;
  2. giętkość adaptacyjna ­– modyfikowanie procesów myślenia pod kątem okoliczności lub warunków koniecznych dla rozwiązania zadania.

Oryginalność myślenia jest zdolnością do takiego wytwarzania, które wykracza poza typowe, powtarzalne, popularne rozwiązania. Według Guilforda myślenie jest tym bardziej oryginalne, im bardziej wytwarzane rozwiązania są: niezwykłe – stosunkowo rzadkie w określonych obszarze; niekonwencjonalne – ujmujące skojarzenia będące daleko względem siebie; nieoczekiwane – pomysłowe; sensowne – adekwatnie odpowiadające na wymogi sytuacji zadaniowej. Oryginalność na ogół mierzona jest przy użyciu dwóch kryteriów oceny, które nie wykluczają się wzajemnie, tzn. rozwiązanie, które nazwiemy oryginalnym, musi być zarówno (1) statystycznie rzadkie wśród podawanych pomysłów oraz (2) jego pomysłowość jest związana z dostosowaniem do warunków sytuacji problemowej. Czwartym elementem pomiarowym poziomu myślenia wg Guilforda jest wrażliwość na problemy, która rozumiana jest jako umiejętność do wyodrębniania niedoskonałości, wadliwości oraz trudności, które występują w różnorakich sytuacjach. O rozwoju tejże zdolności świadczy ilość dostrzeżonych trafnie wad i braków w zjawiskach bądź rzeczach oraz liczba dopasowanych a zarazem odkrywczych odpowiedzi na problemy typu ‘Jakie są korzyści, a jakie kłopoty w wyniku posiadania dużej ilości pieniędzy?’

            Szczególną uwagę należy poświęcić mierze oryginalności, gdyż niewątpliwie wykracza ona poza obszar cech osoby twórcy (tak jak to jest w przypadku płynności giętkości myślenia), a definiuje także charakterystykę wytworów. W koncepcji Guilforda twórczość nie jest podyktowana jedynie słuszną ogólną zdolnością twórczą, natomiast jest składową wielu różnych elementarnych zdolności, które w różnych dziedzinach twórczości na ogół są niezmienne, a jedynie zmienny jest ich układ i poziom. Czynniki zdolności opracowane przez Guilforda zostały uznane za najważniejsze dla rozwoju twórczego myślenia, ale nie są one wyczerpujące dla tego procesu. Przykładem czynnika poszerzającego teorie myślenia dywergencyjnego, jest elaboracja (staranność, szczegółowość, dokładność), którą dodaje kontynuator koncepcji J. P. Guilforda – Paul Torrance.

            Koncepcja teoretyczna autorstwa Guilforda jest jednym z najbardziej znanych i poważanych teorii twórczości, jednakże tak samo często była ona krytykowana. Badacze poddający pod wątpliwe lub niedostatecznie opracowane podejście teorii myślenia dywergencyjnego, zarzucali twórcy zbyt duże uproszczenie jego teorii, a także oskarżali o kiepską wartość prognostyczną jego testów. Niemniej jednak praca naukowa Guilforda otwarła szerokie pole do dalszych badań nad twórczością oraz do oddziaływań psychopedagogicznych, także tych wspierających rozwój twórczości, korzystających z  narzędzi i metod jego autorstwa. „Fundamentalną zasługą Guilforda było wysunięcie hipotezy mówiącej, że istotą myślenia twórczego jest rozwiązanie zadań otwartych” (K. J. Szmidt, 2013), co stało się podstawową zasadą dla nowoczesnych trendów psychodydaktyki twórczości.

1.2. Koncepcja interakcji twórczej

Popularną teorię, która odnosi się przede wszystkim do poznawczych procesów, skupiającą się na procesie związanym z twórczością, zaproponował wybitny polski psycholog Edward Nęcka.  Koncepcja stworzona została w „polemice z fazowymi teoriami procesu twórczego, zakładającymi sztywną sekwencję etapów myślenia nad problemem” (E. Nęcka, 2005). Nęcka uważa, że proces twórczy ulega samoregulacji. Zjawisko samoregulacji obejmuje poziomy strategii heurystycznych (sterowanie wyboru i kontroli przebiegu) oraz poziom wykonania, czyli operacji intelektualnych. Interakcja twórcza jest procesem ciągłego oddziaływania wzajemnego dwóch elementów: (1) celu aktywności twórczej, czyli np. koncept, myśl, wyobrażenie – rozumianego jako coś, co osoba chce osiągnąć, jako twórcze, czyli spełniające kryteria bycia nowym i wartościowym; (2) struktur próbnych, pojawiających się bez końca i będących dla procesu próbą przy osiąganiu celu, a zarazem podkreślające wpływy faz przejściowych procesu twórczego oraz produktów tych faz na założenia celowe aktywności twórczej. Struktury próbne, rozumiane są jako np. różnego rodzaju szkice, improwizacje, pomysły rozwiązania.

Nęcka w swojej koncepcji wymienia strategie heurystyczne, wśród których wiele można przeformować na techniki twórczego myślenia, co jest nie bez znaczenia z praktycznego punktu widzenia dydaktyki i wychowania ku twórczości. Do heurystycznych strategii należą:

  • strategia czujności;
  • strategia percepcji postaci;
  • strategia ukierunkowującej emocji;
  • strategia „zamykania”;
  • strategia jasno określonego celu;
  • strategia wyniku idealnego;
  • strategia zarodka;
  • strategia nadmiaru;
  • strategia twórczego oddalenia.

Drugim kluczowym elementem koncepcji interakcji twórczej Nęcki są operacje umysłowe, określane jako „składniki wykonawcze procesu twórczego” (E. Nęcka, 1995). Z punktu widzenia praktyki pedagogicznej ważną cechą operacji jest ich uniwersalny charakter, gdyż myślenie twórcze nie wymaga stosowania odmiennych form poznania od innych aktywności. „Różnica zachodzi tylko w zakresie materiału, który podlega przetwarzaniu. Materiał nietypowy spostrzeżeniowy lub przywołany z pamięci długotrwałej, zostaje przerobiony na nietypowy wynik, mimo że „proces technologiczny” jest całkowicie taki sam jak zwykle” (E. Nęcka, 1995). Nęcka zakłada, że istniejące sześć grup operacji umysłowych twórczego myślenia działa nie tylko w procesach twórczych, ale także w formach poznawczej aktywności, jednakże według Nęcki, w twórczości operacje umysłowe działają w sposób specyficzny, dzięki czemu ich efekty mogą być bardziej nietypowe, nowe i wartościowe. Nęcka wymienia następujące operacje: rozumowanie dedukcyjne, rozumowanie indukcyjne, metaforyzowanie, dokonywanie skojarzeń, abstrahowanie, dokonywanie transformacji.

Rozumowanie dedukcyjne, a precyzyjniej określając rozumowanie sylogistyczne, wymagane jest w założeniach wielu standardowych zadań dydaktycznych lub diagnozujących twórczość, między innymi w zadaniach przewidywania konsekwencji wg Guilforda. Natomiast rozumowanie indukcyjne obejmuje trzy rodzaje zadań: uzupełnianie serii, klasyfikowanie oraz wnioskowanie z analogii. Właśnie to ostatnie – wykorzystanie analogii – uznane jest za najbardziej wpływowe dla twórczości. Kolejną operacją jest metaforyzowanie, które ma dualne znaczenie dla twórczości, gdyż może być środkiem, podobnie jak i celem procesu twórczego. „Z metaforą mamy do czynienia wtedy, gdy odnosimy się do jednej rzeczy (obiektu) w terminach właściwych zupełnie innych rzeczy (zwanych wehikułem lub nośnikiem)” (E. Nęcka, 1995). Metaforyzowanie bierze udział w twórczej interakcji, jeżeli przynosi metafory trafne i odległe. Do poznawczych funkcji metafory należą:

  • przynoszenie nowych informacji, istotnych dla zrozumienia całości obiektu;
  • opisywanie złożonego obiektu w formie bardziej przystępnej i prostszej w odbiorze;
  • przeniesienie nowych elementów znaczenia obiektu z nośnika, wciąż istotnych dla zrozumienia obiektu.

Natomiast do funkcji wykonawczych metaforyzowania w twórczości artystycznej Nęcka zalicza:

  • wyrażenie czegoś, co jest trudne do ujęcia, w inny sposób;
  • zawieranie złożonych, trudnych pojęć przy użyciu zwięzłych i łatwych wyrażeń.

Dokonywanie skojarzeń pomiędzy poszczególnymi elementami – kolejna operacja umysłowa – jest najczęściej krytykowanym, a zarazem bardzo popularnym zabiegiem w twórczości, gdyż źródłem konfliktu jest sam mechanizm powstawania odległych i oryginalnych skojarzeń. Operacja abstrahowania pozwala uczyć się pojęć, ignorując niektóre elementy, a zwracając uwagę jedynie na interesujące cechy. Twórcze interakcje zachodzą, gdy abstrahowanie jest wielokrotne i umożliwia przetwarzanie informacji abstrakcyjno-konkretnych. Ostatnią grupą operacji jest dokonywanie transformacji, polegające na zmienianiu części, a nawet całości kompletu cech obiektu po to, by jego finalny kształt istotnie różnił się od wyjściowej postaci.

            Ostatnim elementem koncepcji Nęcki jest zasilanie procesów twórczych, co określa ogólnie czynniki emocjonalne i motywacyjne. Proces twórczy składa się z dwóch komplementarnych wektorów: wektor informacji i wektor energii. Ten drugi „najpierw inicjuje interakcję, a potem podtrzymuje przez cały czas potrzebny do wyczerpania możliwości dalszego wzajemnego oddziaływania celu i struktur próbnych” (E. Nęcka, 1995). Zasilanie procesów twórczych opisane jako związek dwóch wektorów, określić można także mianem układu dwóch zagadnień: (1) zasilanie informacyjne – skierowane w stronę problemu uwagi i świadomości – oraz (2) zasilanie energetyczne – skierowane na problem motywacji.

            Nie sposób jest mówić o modelu twórczej interakcji Nęcki bez poruszenia sprawy, myślenia krytycznego oraz przeszkód w procesie twórczym. Na myślenie krytyczne składa się, oprócz ewaluacji, także waluacja. Waluacja jest działaniem mającym na celu nadanie większej wartości, uszlachetnienie końcowych efektów. Za sprawą oceny myślenia krytycznego podjęta zostanie decyzja względem wygenerowanej struktury próbnej między osiągnięciem celu, a kontynuowaniem interakcji twórczych.

Przeszkody dzieli Nęcka na cztery rodzaje, zgodnie z interakcyjnym charakterem postrzegania twórczego procesu: mechanizmy i procesy niedopuszczające do zapoczątkowania twórczości; mechanizmy przedwcześnie kończące interakcje twórcze; mechanizmy zaburzające swobodne interakcje; mechanizmy pozbawiające twórcze interakcje możliwych pożytecznych kierunków rozwoju.

            Koncepcja interakcji twórczej autorstwa Nęcki, zaraz obok teorii myślenia dywergencyjnego wg Guilforda, ma ogromne znaczenie dla psychodydaktyki twórczości. Zakłada ona możliwość stymulowania i usprawniania umiejętności twórczych poprzez zaprojektowaną przez autora formę treningów twórczości. Dlatego też model Nęcki doceniany jest za walory użytkowe, gdyż jest jednym z nielicznych teoretycznych podejść do twórczości, będącym tak blisko praktyki pedagogiki twórczości. Istotną wadą tej koncepcji jest to, że brak jej empirycznych weryfikacji, jednak daje to duże możliwości badaczom do dalszej pracy nad teorią interakcji twórczej, gdyż rodzi ona nadzieje na dalszy rozwój nauki.