Ruch a zmysły i mózg


Proces uczenia się polega na powstawaniu w mózgu uprzywilejowanych połączeń neuronalnych dla obiegu informacji oraz na zmienianiu siły poszczególnych wiązań między synapsami. Praca całego naszego ciała podlega funkcjonowania mózgu, a mózg działa według systemu eliminacyjnego i przetwarza jedynie skrupulatnie wyselekcjonowane przez ten system informacje, które docierają do człowieka poprzez zmysły. Zatem percepcja wobec napływających informacji do człowieka skupia się na tych bodźcach zmysłowych, które są w ocenie mózgu pod jakimś względem interesujące. Mówiąc o zmysłach, należy przypomnieć, że człowiek posiada siedem sensorycznych ośrodków percepcyjnych: wzrok, słuch, węch, smak, dotyk, propriocepcja oraz równowaga.
Ścisłe współdziałanie poszczególnych narządów zmysłów, czyli ich integracja (sensory integration – SI) jest tak ważne dla prawidłowego funkcjonowania organizmu człowieka, iż niezbędne jest rozpatrywanie ich jako jednego wspólnego układu narządów zmysłów.
Wiadomym jest, że początkowa faza rozwoju ośrodków sensorycznych, a także samych narządów i receptorów zmysłów ma miejsce w okresie prenatalnym. Z badań wynika, że pierwszymi powstałymi układami sensorycznymi są: układ dotykowy, układ przedsionkowy oraz układ proprioceptywny. To właśnie poprzez funkcje tych trzech układów człowiek poznaje otaczający świat oraz siebie samego w sposób w znamienitej większości zautomatyzowany i nieświadomy. W funkcjonowaniu tej triady sensorycznej mieszczą się dwie główne struktury motoryczne:
1. ruch, za który odpowiada zmysł równowagi (układ przedsionkowy) i kinestezja (odczuwanie pozycji i ruchu ciała – układ proprioceptywny);
2. dotyk, za który odpowiada zmysł propriocepcji (czucie głębokie – układ proprioceptywny) i eksterorecepcji (czucie powierzchniowe – układ dotykowy).
Violet F. Maas o ruchu i dotyku w okresie prenatalnym i postnatalnym (wieku wczesnodziecięcego) rozwoju człowieka pisała tak:
Obserwacje ludzkich płodów wykazały, że odruchy proprioceptywne pojawiają się już w życiu płodowym, wkrótce po pierwszych reakcjach na dotyk. Są one nieświadomym, automatycznym mechanizmem przystosowawczym mięśni kończyn (…) Ruch jest niezmiernie ważny w rozwoju dziecka (…) Niektóre z tych ruchów pozostają w bezpośrednim związku ze zmysłem dotyku, kiedy np. dziecko sięga po zabawkę, chwyta ją, a następnie się nią bawi, ruch staje się celowy i poprzez osiąganie celu dziecko uczy się więcej.
Za prawidłową pracę mózgu, a tym samym za prawidłową pracę ośrodków sensorycznych w mózgu, odpowiadają neuroprzekaźniki. W móżdżku, będącym odpowiedzialnym za koordynację ruchową oraz czynności motoryczne poszczególnych partii ciała, znajdujące się komórki Purkinjego mają za zadanie między innymi regulować poziom neuroprzekaźników, a konkretnie hormonów: dopaminy, adrenaliny i serotoniny. Ta regulacja hormonalna w mózgu zachodzi poprzez stymulację układu proprioceptywnego, tzn. poprzez bodźce odebrane przez receptory sensoryczne umieszczone w ścięgnach i stawach ciała. Bodźcem może być np. silniejszy uścisk, który automatycznie doprowadzi do wyhamowania aktywności ruchowej przez komórki Purkinjego oraz wydzielenie wzmożonej ilości serotoniny. Serotonina, hormon szczęścia i zadowolenia, po stymulacji proprioceptywnej przyćmiewa pozostałe neuroprzekaźniki, które są pochodnymi stanów związanych z napięciem. Adrenalina to hormon zwierzęcy aktywowany w sytuacjach stresu do reakcji pierwotnych wynikających ze strachu i agresji, a dopamina ma na celu zmobilizowanie organizmu do działania oraz utrzymanie wysokiego poziomu motywacji dążenia do obranego celu. Zbigniew Przyrowski, psycholog kliniczny oraz instruktor i trener integracji sensorycznej PSTIS, analizując wyniki badań dotyczących wpływu poziomu neurotransmiterów na funkcjonowanie mózgu, zauważa, że „właściwy poziom neurotransmiterów zmniejszy aktywność ruchową oraz wyhamowuje pobudzenie systemu nerwowego, poprawiając koncentrację uwagi” . Tym samym można uznać, że bodźce, czyli informacje odbierane receptorami zmysłowymi układu przedsionkowego, proprioceptywnego oraz dotykowego dają efekt wyciszenia, uspokojenia poznawczo-motorycznego – co jest niebagatelnym wnioskiem dla nauczycieli i rodziców dzieci tzw. nadruchliwych. Dobrze byłoby, aby nauczyciele – zamiast hamować – chcieli i umieli wykorzystywać ruchliwość dzieci w dydaktyce.
Nadruchliwość lub nadaktywność fizyczna nierzadko jest dominującą cechą w opisie dziecka. A jak ta ocena ma się w porównaniu do charakterystyki rozwoju ruchowego dzieci? Otóż okazuje się, że wiek przedszkolny to złoty wiek motoryczności lub inaczej pierwsze apogeum motoryczności. Aktywność ruchowa dzieci w tym czasie rozwija się w miarę harmonijnie i zależy przede wszystkim od jakościowych zmian układu nerwowego. Postęp rozwoju motorycznego widać w dwóch sferach: ruchy postawno-lokomocyjne i ruchy narzędziowe dłoni . Na precyzję ruchów oraz ich ekonomię i celowość wpływa powiązanie ruchu z dotykiem oraz doskonalenie ośrodków podkorowych. Proces rozwoju mózgu dziecka, jak i całego układu nerwowego, polega na doskonaleniu funkcji analizatorów zmysłowych, tzn. że usprawniane jest: przyjęcie bodźca poprzez receptory sensoryczne, drogi nerwowe kanałów zmysłowych oraz praca poszczególnych ośrodków mózgowych, odpowiedzialnych za zmysły. Wraz z rozwojem struktur układu nerwowego łączy się rozwój ich funkcji. Maria Żebrowska uważa, że ogólnymi obszarami rozwoju jakościowych zmian w obrębie strukturalnym i funkcjonalnym wyższych procesów mózgowych u dzieci przedszkolnych są:
1. Wzmocnienie wpływu kory mózgowej na niższe struktury układu nerwowego, co sprawia, że ruchy dziecka stają się bardziej skoordynowane.
2. Zwiększenie wydolności pracy komórek nerwowych, dzięki czemu dziecko ma zdolność do dłuższej pracy.
3. Zdynamizowanie tempa tworzenia się wiązań neuronalnych, co stwarza sposobność dziecku do projektowania odruchów warunkowych.
4. Polepszenie percepcji i przetwarzania instrukcji werbalnych, które mają na celu wyrobienie nawyków u dziecka w procesie nauczania.
5. Ogólne usprawnienie procesów nerwowych dziecka, ze szczególnym uwzględnieniem jego siły, ruchliwości oraz równowagi .