O ZABAWIE


Na przestrzeni XX i XXI wieku nastąpił ogromny postęp techniczny, a wraz z nim pęd do bycia najlepszym, najmądrzejszym, najszybszym. Wszyscy chcą widzieć i umieć jak najwięcej, chcą zagwarantować sobie najpewniejsze miejsce pracy, walczą o stanowiska i stabilizację zawodową i życiową. Tym samym, każdy rodzic pragnie by jego dziecko na każdym etapie swojej edukacji nabyło jak najwięcej kompetencji, rozwinęło każdą z siedmiu inteligencji – chcą nauki, nauki i jeszcze raz nauki.

Podstawową formą działalności człowieka w wieku do ok. 7 roku życia jest zabawa. Analizując definicje tejże formy zauważymy, iż zabawa to nie tylko rozrywka jak sądzi wielu dorosłych. Przeprowadzając analizę definicji, klasyfikacji i charakterystykę zabaw chciałabym dać narzędzie nauczycielom, dzięki któremu pokażą rodzicom, że zabawa ma ogrom zalet i sprzyja wszechstronnemu rozwojowi dziecka.

Dla psychologa Alicji Maurer zabawa

„jest jednym z podstawowych rodzajów działalności człowieka obok nauki i pracy, typowym dla wieku dziecięcego; podejmowana przez dziecko dla przyjemności, dla zaspokojenia potrzeby ruchu i działania; ma duże znaczenie kształcące i wychowawcze, sprzyja rozwojowi fizycznemu i psychicznemu dziecka.”

Zabawa ma również terapeutyczny charakter, służy ona bowiem uwalnianiu dziecka od różnorodnych napięć i lęków wywoływanych przez otaczające środowisko. Pozwala również na wykrycie wielu dylematów trapiących dziecko, poznanie przyczyn i motywów jego zachowania się; może więc być uznawana za metodę diagnozy indywidualnej. Taki pogląd reprezentowany jest we współczesnej psychologii przez Elizabeth B. Hurlock.

Jedną z pierwszych teorii zabawy stworzył Friedrich Fröbel. Uważał on zabawę za przejaw potrzeby samowyrażania się dziecka, służącą wszechstronnemu rozwojowi, a także przygotowaniu do nauki w szkole. Natomiast Moritz Lazarus – jako wytchnienie po działalności niezabawowej, a Herbert Spencer jako nadmiar energii. Znacznie poważniejszą teorię sformułował Sergiej L. Rubinstejn, a mianowicie, iż zabawa jest przygotowaniem do podjęcia w przyszłości pracy.

Problem zabawy jest szeroko rozpatrywany w psychologii i pedagogice.

Holenderski uczony Johan Huizinga, określił zabawę jako dobrowolną, swobodną czynność lub zajęcie dokonywane w pewnych ustalonych granicach czasu i przestrzeni według dobrowolnie przyjętych, lecz obowiązujących reguł. Ponadto dodaje, iż jest ona celem samym w sobie, ponieważ nie osiąga się dzięki niej żadnych korzyści materialnych. J. Huizinga wymienia istotne cechy zabawy, różniące ją od pracy, takie jak swoboda, bezinteresowność, radość i świadomość odmienności od zwyczajnego życia, a także zwraca uwagę na rozrywkowy charakter zabawy i fakt towarzyszenia jej człowiekowi przez całe życie od narodzin aż do śmierci.

Zagadnieniem zabawy zajmował się znany psycholog Wincenty Okoń. Zwieńczeniem jego długoletnich zainteresowań tym przedmiotem jest dzieło Zabawa a rzeczywistość, w którym tłumaczy zabawę

„jako swoisty rodzaj kontaktu człowieka z rzeczywistością w różnych okresach życia jako taki sposób przeżywania świata rzeczywistego, który dostarcza nie tylko przyjemności, lecz także zapewnia równowagę i harmonię między człowiekiem a jego światem”

a także, iż:

„zabawa, działalność wykonywana dla przyjemności, którą sama sprawia; obok pracy, której celem jest zmiana otaczającej rzeczywistości, i uczenia się, mającego na celu zmianę podmiotu – trzeci podstawowy rodzaj działalności ludzkiej. (Zabawa) jest główną formą działalności dzieci, młodzież i dorośli natomiast zajmują się nią w czasie wolnym od nauki i pracy.”

W. Okoń szeroko zajmując się problematyką zabawy dokonał jej charakterystyki (jest ona zgodna z dokonaną przez Rogera Caillois, na kartach książki Żywioł i ład) a mianowicie

  1. Zabawy i gry to działania wykonywane dla przyjemności, którą na ogół sprawiają.(…)
  2. Zabawy i gry to działania umożliwiające realizację tych tendencji jednostki, których nie może ona realizować w zwykłej rzeczywistości.(…)
  3. Zabawy i gry to działania czerpiące swą treść z życia społecznego.(…)
  4. Zabawa jest działalnością o charakterze twórczym.(…)
  5. Zabawy i gry to działania uporządkowane przez właściwe dla nich reguły.

Poza przyjemnością zabawa spełnia bardzo znaczące funkcje, a mianowicie:

  • umożliwia zaspokojenie zainteresowań i potrzeb indywidualnych,
  • ułatwia dziecku wejście w życie społeczne,
  • umożliwia poznanie rzeczywistości i dostosowanie jej do własnych potrzeb,
  • wpływa odpowiednio na rozwój mięśni i całego ciała,
  • służy jako ujście nadmiaru energii,
  • pomaga poznać i zrozumieć świat,
  • umożliwia podejmowanie prób swoich zdolności bez brania pełnej odpowiedzialności za czyny,
  • uczy dostrzegać różnice między rzeczywistością a fantazją,
  • pozwala na uwolnienie się od napięć, stresów, lęków,
  • jest czynnikiem wychowania moralnego.

Wielu nauczycieli, pedagogów i psychologów wymienia jeszcze jedną funkcję zabawy: uczy przezwyciężać trudności i szukać wyjścia z różnorodnych sytuacji. Tak więc zabawa ma charakter stymulujący ogólny rozwój dziecka. W zależności od swojego charakteru i przebiegu wpływa na poszczególne funkcje organizmu.

Sposób bawienia się dziecka zależy w dużej mierze od jego wieku, zainteresowań, możliwości indywidualnych – poziomu rozwoju. Według E.B. Hurlock zabawy charakterystyczne dla okresu dziecięcego przedstawiają się następująco:

  • zabawa swobodna, spontaniczna,
  • zabawa udawana (iluzyjna),
  • zabawa konstrukcyjna – konstruowanie z klocków, materiałów przyrodniczych: glina, błoto, patyki i inne, rysowanie, malowanie, wycinanie itp., reagowanie na muzykę, tworzenie muzyki, pisanie,
  • kolekcjonowanie – rozwijanie zainteresowania różnymi przedmiotami,
  • gry i sporty,
  • czytanie – słuchanie, oglądanie książeczek, czasopism, komiksów,
  • film – uczestnictwo w projekcjach np. w kinie,
  • radio – początkowo wybrane dla dzieci programy, później inne według zainteresowań,
  • telewizja – niektóre programy czy filmy mają dość wątpliwy wpływ na właściwy rozwój dziecka.

Popularną zabawą, będącą często wynikiem kontaktu dzieci z literaturą jest zabawa inscenizowana. Ma ona duże wartości wychowawcze, uczy mówić i myśleć, zachęca do wspólnego działania i pomaga dzieciom odnaleźć swoje miejsce w grupie rówieśniczej. Zalety zabawy inscenizowanej podkreśla na łamach swojej pracy – Literatura dziecięca w pracy przedszkola Helena Ratyńska. Pisze, iż pobudza ona do aktywności dzieci nieśmiałe, zahamowane oraz z trudnościami wymowy, sprzyja rozwojowi uczuć, a także daje im wiele prawdziwej radości.

Jak  wynika z powyższego liczni badacze – pedagodzy, psychologowie i inni uczeni gromadzili obserwacje na temat zabaw dzieci w różnym wieku, wyodrębniając różne ich rodzaje w zależności od występujących w nich cech charakterystycznych. Należy jednak zaznaczyć, iż proponowane klasyfikacje są zróżnicowane w zależności od przyjętego przez badacza kryterium ale nauczyciel ma prawo wybrać tę, z którą się zgadza, która jest mu najbliższa.

Najczęściej powtarzające się rodzaje zabaw, to:

  • zabawy manipulacyjne (mają swoje miejsce w początkach rozwoju zabaw konstrukcyjnych i badawczych),
  • zabawy konstrukcyjne,
  • zabawy tematyczne,
  • zabawy dydaktyczne,
  • zabawy ruchowe oraz dość często występujące,
  • zabawy badawcze.

Zauważyć też należy, że dokonywano również podziałów zabaw ze względu na:

  • liczbę uczestników (samotne zabawy, równoległe, zespołowe),
  • tereny zabawy (sala przedszkolna, sala gimnastyczna, ogród przedszkolny i inne),
  • inicjatywę i samodzielność dziecka w zabawie (spontaniczne, spontaniczne z udziałem nauczyciela, zabawy według określonych zasad).

Obecnie w pedagogice przedszkolnej funkcjonuje podział, który obejmuje samorzutne zabawy dzieci i zabawy organizowane przez dorosłych. Do głównych rodzajów samorzutnych zabaw dziecięcych należą zabawy tematyczne, konstrukcyjne, ruchowe i badawcze. Natomiast do zabaw organizowanych przez nauczycielkę zalicza się zabawy i gry dydaktyczne, zabawy ruchowe oraz zabawy inscenizowane.

W powyższych klasyfikacjach uwzględnia się zabawy organizowane przez dorosłych ale nauczycieli a przecież pierwszymi osobami, które podejmowały zabawy z dziećmi byli rodzice. Rodzice posyłając jednak swoją pociechę do przedszkola jakby zapomnieli, że celem jest mądre i wszechstronnie rozwinięte dziecko ale środkiem do tego celu zabawa. Przypomnijmy im, że nauka przez zabawę dostosowaną do możliwości, potrzeb i zainteresowań dzieci jest przyjemna, efektywna i dobrze kojarzona. Natomiast oni jako świadomi uczestnicy procesu edukacji i wychowania powinni dążyć do ujednolicenia oddziaływań przedszkola i domu rodzinnego.

[Źródło: http://edukacjafundamentalna.pl]